Bespreking in de Nieuwsbrief van de Vereniging Geschiedenis, Beeld en Geluid
door Thunnis van Oort
Bert Haanstra (1916-1997) trekt nog altijd voldoende belangstelling om een zaal in het Filmmuseum te vullen voor een symposium. Hans Schoots, die eerder al een veelgeprezen levensbeschrijving van Joris Ivens publiceerde, organiseerde deze bijeenkomst in aanloop naar de biografie die hij over Haanstra aan het schrijven is. De insteek van het congres was om een aantal sprekers van buiten de filmwetenschap met een historische of etnologische invalshoek te laten nadenken over de betekenis van Haanstra's werk, afgewisseld met screenings van Dijkbouw, Delta Phase I, ... en de zee was niet meer en een fragment van Alleman. Een centrale vraag die daarbij bleef terugkeren, was hoe Haanstra's films de jaren vijftig verbeeldden, en hoe daarbij nostalgie en vooruitgangsdenken streden om voorrang.
Architectuur- en landschapshistoricus Ed Taverne schetste als eerste spreker een context van de diverse gezichten van de (lange) jaren vijftig, waartussen Haanstra inmiddels zelf één van de iconenen is geworden en is gaan functioneren als een 'lieu de memoire'. De tweede spreker, Hans Schoots, rehabiliteerde Haanstra ten aanzien van de kritische nieuwe lichting filmmakers uit de jaren zestig, die hem destijds al te gemakkelijk wegzette als een formalist van de oude generatie, zonder politiek engagement. Schoots betoogde dat het optimisme van de 'humanist' Haanstra niet gelijk gesteld dient te worden met politieke afzijdigheid. Na de middagpauze hield de antropoloog Rob van Ginkel een lezing over de nostalgische verbeelding van de nationale identiteit, na de vertoning van ... en de zee was niet meer. Hij werd gevolgd door de etnoloog Gerard Rooijakkers, die een interpretatie van Alleman gaf als 'emblematische spiegel', waarin het wij-gevoel van Nederland in de jaren vijftig werd verbeeld.
Bij de sprekers schoof ook socioloog Kees Schuyt aan voor een afsluitend kritisch paneldebat onder leiding van dagvoorzitter Frank van Vree. Dat Haanstra de Nederlandse samenleving representeerde als een hechte gemeenschap, daar was iedereen het wel over eens. Was Haanstra een 'opportunist' die een 'oppervlakkig' of 'behaagziek' beeld creëerde in zijn films? Of reproduceerde hij een wijd verbreid zelfbeeld waar veel Nederlanders zich destijds in herkenden? Al concludeerde het panel dat Haanstra nog steeds relevant is voor het hedendaagse publiek, al was het maar vanwege zijn cinematografische kwaliteiten, opname van Alleman in het programma van de inburgeringscursus leek toch geen goed idee, omdat dit weleens een verkeerde indruk zou kunnen wekken over Nederland nu én toen.
Programma zoals het heeft plaatsgevonden
09.30 Zaal open - koffie, thee.
10.00 Opening door dagvoorzitter Frank van Vree.
10.15 Filmvertoning: Dijkbouw, Delta Phase I.
11.00 Ed Taverne over de veranderlijke reputatie van de Jaren Vijftig.
11.45 Hans Schoots over een humanist als doelwit van de opstandige jeugd.
12.30 Lunch.
13.15 Filmvertoning: ... en de zee was niet meer, Alleman (fragment)
14.00 Rob van Ginkel over ... en de zee was niet meer als nostalgische verbeelding van de nationale identiteit.
14.45 Koffie-theepauze.
15.15 Gerard Rooijakkers over de Nederlander in Alleman.
16.00 Slotdebat onder leiding van Frank van Vree.
'Special guest': Kees Schuyt.
17.00 Borrel.
SPREKERS:
Rob van Ginkel is antropoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Hij publiceerde verschillende boeken over de Nederlandse visserij en schreef o.a. Notities over Nederlanders, antropologische reflecties.
Gerard Rooijakkers is hoogleraar etnologie aan de Universiteit van Amsterdam en werkzaam aan het Meertens Instituut. Hij publiceerde diverse boeken over Nederlandse volkscultuur.
Hans Schoots is publicist en werkt aan een proefschrift over Bert Haanstra. Hij schreef ondermeer Gevaarlijk leven. Een biografie van Joris Ivens.
Kees Schuyt is hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam en bezet de Cleveringa-leerstoel aan de Universiteit van Leiden. Hij publiceerde diverse boeken over de welvaartsstaat. Co-auteur van het 'ijkpunten'-boek 1950. Welvaart in zwart-wit.
Ed Taverne is emeritus-hoogleraar geschiedenis van architectuur en landschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is ondermeer co-auteur van 1950. Welvaart in zwart-wit.
Frank van Vree is hoogleraar media en cultuur aan de Universiteit van Amsterdam en auteur van o.a. In de schaduw van Auschwitz, herinneringen, beelden, geschiedenis.
Coördinator: Hans Schoots. Het symposium werd georganiseerd i.s.m. Huizinga Instituut, Instituut voor Cultuur en Geschiedenis en Filmmuseum. De films werden beschikbaar gesteld door: erven Haanstra, Instituut voor Beeld en Geluid, Filmmuseum, Shell Nederland Filmcentrale.
Met speciale dank aan: Rommy Albers, Hans van den Berg, Rieks Hadders, Nico de Klerk, Paul Koopman, Maike Lasseur, Ad Pollé, Fred de Ruig, Rita Soeltan, Rob Zeeman.
